امامت امام حسن عسکری

دیدگاهها در خصوص امامت

محمدحسین طباطبایی میگوید شمار زیاد شیعیان در عصر وی، موجبات نگرانی خلفای عباسی را فراهم کرده بود. بهعلاوه عباسیان میدانستند که بزرگان شیعه بر مبنای احادیث فراوانی که از حسن عسکری و ائمهٔ پیشین به آنها رسیده بود، معتقد بودند که عسکری صاحب فرزندی خواهد شد که ریشهٔ ظلم و اختناق را برخواهد داشت. خلفای عباسی، اما، مصمم بودند تا یک بار برای همیشه به امامت ائمهٔ شیعه پایان دهند.

در منابع شیعی، امام نهم، دهم و یازدهم، ابن الرضا لقب گرفتهاند، به این دلیل که عدهای از شیعه ازجمله واقفیه، معتقد بودند که امامت با علی بن موسی الرضا پایان یافتهاست. اعطای نام ابن الرضا (پسر رضا) به این سه، نشانگر این مطلب بود که امامت در رضا متوقف نشده، بلکه به فرزندان او منتقل شدهاست. از زمان علی بن موسی الرضا تا زمان حسن عسکری انشعاب مهمی در میان شیعیان صورت نگرفت، جز موارد محدودی که در عرض چند روز از هم میپاشیدند.

اکثریت شیعه، پس از مرگ علی هادی به امامت فرزندش حسن عسکری گردن نهادند. اما چند اقلیت نیز پدیدار شدند که آن را نپذیرفتند. گروهی گفتند که علی هادی نمرده و غایب شدهاست. برخی به امامت محمد بن علی هادی، پسر ارشد علی هادی — که پیشتر مرده بود — معتقد شده و گفتهاند که او غایب شده یا پس از مرگ مجدداً زنده میشود. جمعی نیز به امامت جعفر بن علی، برادر دیگر حسن عسکری، گرویدند. به هر صورت، احمد پاکتچی در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی مینویسد بر اساس قرائن، در آن زمان برخی بر انقطاع امامت باور داشتهاند، اما منابع دربارهٔ وجودشان تصریح نکردهاند. بهگفتهٔ وی، درگذشت محمد و ویژگیهای ناشایست جعفر، سبب شد که حسن عسکری با چالشی جدی از سوی قائلان به امامت آنها روبرو نشود، بلکه مشکل اصلی وی با معتقدان به انقطاع امامت بودهاست. این تردیدها و اختلافات موجب آن شده که حسن عسکری با ارسال نامههایی برای اصحاب خود در تثبیت امامت خود و دفع شک و اختلاف بکوشد، ازجمله وی نامههایی در این خصوص به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری و احمد بن اسحاق اشعری و برخی دیگر مینویسد و این نامهها نشاندهندهٔ پراکندگی این اختلافات در سرزمینهای مختلفی است که شیعیان در آن میزیستهاند.